Tròn 80 năm, bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946 không chỉ là mốc son chói lọi trong lịch sử lập hiến, mà còn là “ngọn đuốc soi đường” cho tư tưởng xây dựng một nhà nước thực sự “của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”.
Cách đây đúng 80 năm, ngày 9/11/1946, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã biểu quyết thông qua bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử dân tộc.
Ra đời trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” của một chính thể non trẻ vừa giành được độc lập, Hiến pháp năm 1946 không chỉ là một văn kiện pháp lý mang tính cột mốc, mà còn là bản tuyên ngôn về một nhà nước dân chủ thực sự – nơi chủ quyền quốc gia thuộc về toàn thể nhân dân.
80 năm trôi qua, khi đất nước bước vào kỷ nguyên bứt phá với yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy lập pháp, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 vẫn là “ngọn đuốc soi đường” để hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, khơi thông các nguồn lực, mở đường cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Mùa thu năm 1945, ngay sau khi khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đất nước đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”: thù trong giặc ngoài, nạn đói, nạn mù chữ, ngân khố kiệt quệ. Bối cảnh ấy, ngay tại phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ vào ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Trước đây dưới ách thống trị của thực dân phong kiến, nước ta không có Hiến pháp, nhân dân không có tự do dân chủ. Bởi vậy, việc xây dựng một bản Hiến pháp dân chủ là một trong những nhiệm vụ cấp bách nhất”.
Một thời gian ngắn sau cuộc Tổng tuyển cử lịch sử ngày 6/1/1946, dự thảo Hiến pháp được đăng công khai trên báo Cứu Quốc để nhân dân góp ý kiến. Đến ngày 9/11/1946, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã chính thức thông qua bản Hiến pháp đầu tiên.
Với dung lượng ngắn gọn 7 chương và 70 điều, điểm đáng chú ý nhất của Hiến pháp 1946 nằm ở tính hiện đại vượt trước thời đại. Hiến pháp đã phác họa một mô hình nhà nước dân chủ kiểu mới – nơi con người là “công dân” nắm giữ vận mệnh quốc gia.
PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho biết: “Hiến pháp năm 1946 đã nêu rất rõ: Tất cả mọi quyền bính đều thuộc về nhân dân, ấy là nguyên tắc bất di bất dịch. Thực thi quyền tự do dân chủ rất rộng rãi và căn bản, thí dụ như tất cả mọi người đều được tham gia bầu cử nếu từ 18 tuổi trở lên và tham gia ứng cử từ 21 tuổi”.
Lần đầu tiên trong lịch sử mấy nghìn năm, người phụ nữ có quyền bầu cử ngang hàng với nam giới. Lần đầu tiên, quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú và quyền sở hữu tài sản tư nhân được luật hóa thành đạo luật tối cao.
Đặc biệt, tư tưởng kiểm soát quyền lực và đề cao trách nhiệm công vụ được thể hiện rành mạch như: Chính phủ chịu trách nhiệm trước Nghị viện nhân dân – nếu làm sai hoặc mất tín nhiệm phải từ chức; hay những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia phải đưa ra toàn dân phúc quyết – đây là một cơ chế dân chủ trực tiếp mà nhiều nền dân chủ phương Tây khi ấy còn dè dặt.
Từ Hiến pháp năm 1946, nước ta đã có thêm bốn bản hiến pháp, mỗi bản gắn với một giai đoạn phát triển. Hiến pháp năm 1959 gắn với xây dựng CNXH ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà.
Hiến pháp năm 1980 là bản hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất. Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), là Hiến pháp của công cuộc Đổi mới, thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần.
Hiến pháp năm 2013 lần đầu dành riêng một chương cho quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, khẳng định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.
Lần sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2025 chỉ có 8/120 điều nhưng lại có ý nghĩa Hiến định quan trọng, tạo cơ sở pháp lý thực hiện tinh giản bộ máy, thực hiện sắp xếp theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
80 năm nhìn lại, Việt Nam hôm nay đang đứng trước cơ hội lịch sử bước vào kỷ nguyên phát triển bứt phá. Thế nhưng, tinh thần của bản Hiến pháp 1946 đặt ra vẫn còn nguyên tính thời sự. Đó là những đột phá thể chế và tư duy lập pháp kiến tạo.
Đại biểu Trịnh Ngọc Phương, đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh cho rằng, 80 năm Hiến pháp đầu tiên ra đời cho đến nay, bản Hiến pháp lần đầu tiên vẫn là sợi dây xuyên suốt. Quan trọng nhất đến bây giờ giá trị phục vụ nhân dân vẫn là chính và xuyên suốt đến thời điểm hiện nay.
“Cho dù các bản Hiến pháp sau này có thay đổi thì vẫn lấy gốc là phục vụ nhân dân. Giá trị rất lớn của Hiến pháp Việt Nam với hiện nay là tư duy kiến tạo và phục vụ nhân dân thì Hiến pháp năm 1946 vẫn còn giá trị và là định hình cho các Hiến pháp sau này; kể cả các luật sau này cũng là định hình theo gốc từ Hiến pháp năm 1946”, Đại biểu Trịnh Ngọc Phương cho biết.
Tinh thần kế thừa những giá trị tiến bộ của Hiến pháp năm 1946 về một Nhà nước pháp quyền vì nhân dân phục vụ càng trở nên cấp thiết khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Các quy định pháp luật thời gian qua đã dần tháo gỡ điểm nghẽn về đất đai, đầu tư công, tiếp cận vốn và môi trường kinh doanh số, tạo hành lang pháp lý mở đường cho những mô hình kinh tế mới như: kinh tế số, kinh tế xanh, sandbox công nghệ… Việc hoàn thiện thể chế với những quy định khung mang tính nguyên tắc, ổn định lâu dài, súc tích và dễ hiểu, đây cũng chính là tinh thần lập pháp từng quy định trong bản Hiến pháp 1946.
Theo Đại biểu Nguyễn Hải Dũng, đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình, Hiến pháp năm 1946 -một bản Hiến pháp cô đọng, bao trùm, điều chỉnh được các mối quan hệ rất quan trọng. Nếu chúng ta có thể vận dụng, khai thác tinh thần của Hiến pháp 1946 vào hiện nay thì những mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam sẽ rất thành công.
“Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong muốn rằng, luật phải ngắn gọn, súc tích và có đời sống lâu dài. Từ ý tứ, bóng dáng của Hiến pháp năm 1946, chúng ta thấy xu hướng hiện nay đang đi đúng tinh thần của Nghị quyết 66, đó là làm luật ngắn gọn, dễ hiểu và quy định những vấn đề chung có giá trị ổn định lâu dài”, Đại biểu Nguyễn Hải Dũng cho biết.
Tròn 80 năm, bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946 không chỉ là mốc son chói lọi trong lịch sử lập hiến, mà còn là “ngọn đuốc soi đường” cho tư tưởng xây dựng một nhà nước thực sự “của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”. Qua từng chặng đường phát triển với các lần sửa đổi, bổ sung, sợi chỉ đỏ xuyên suốt của Hiến pháp 1946 vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại: lấy con người làm trung tâm, tôn trọng quyền công dân và đề cao tính kiến tạo phát triển.
Bước vào kỷ nguyên mới, việc kế thừa tinh thần cô đọng, minh bạch và tư duy lập pháp phục vụ của Hiến pháp năm 1946 chính là “nền tảng cốt lõi” để hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN. Khi tư duy làm luật chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo”, lấy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật làm chuẩn mực tối cao thì các nguồn lực sẽ được khơi thông và mở đường cho sự phát triển bền vững của đất nước.
VOV
