Ngày 27/4/1976, hàng nghìn thanh niên Nha Trang – Khánh Hòa tình nguyện lên đường khai hoang, xây dựng các vùng kinh tế mới. Nửa thế kỷ đã qua, những vùng đất hoang lau lách năm nào nay đã trở thành quê hương trù phú. Nhân kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống lực lượng TNXP tỉnh Khánh Hòa (27/4/1976 – 27/4/2026), nhìn lại hành trình ấy để thêm trân trọng một thời tuổi trẻ đã cống hiến trọn vẹn cho đất nước.
Ngày lên đường lịch sử
Sau ngày 30/4/1975, miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất nhưng kinh tế gặp muôn vàn khó khăn. Vấn đề cấp bách đặt ra cho tỉnh Phú Khánh – được sáp nhập từ hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa – là phải nhanh chóng khôi phục sản xuất, ổn định đời sống nhân dân. Thanh niên được giao nhiệm vụ đi đầu trong khai hoang, phục hóa các vùng đất hoang tàn sau chiến tranh. Những băng rôn, khẩu hiệu giăng khắp nơi: “Tất cả cho sản xuất”, “Nhiệt liệt hoan nghênh chủ trương phục hóa, khai hoang, mở rộng vùng kinh tế mới”.
Lễ xuất quân TNXP Nha Trang lên đường xây dựng các vùng kinh tế mới.
Ngày 27/4/1976, tại Công viên 2-4 (TP. Nha Trang), hàng nghìn TNXP tình nguyện lên đường khai hoang, xây dựng các vùng kinh tế mới: Đất Sét, Đồng Trăng, Bến Khế, Củ Chi, Ninh Trang, Đá Bàn. Đến năm 1977, toàn tỉnh có hơn 6.000 TNXP tham gia xây dựng các vùng kinh tế mới, giúp người dân khai hoang, phát triển sản xuất, tự túc lương thực. Từ năm 1976 đến quý I/1979, toàn tỉnh vận động hơn 12.200 gia đình với hơn 63.000 người – trong đó có hơn 28.600 lao động – lên xây dựng vùng kinh tế mới.
Lực lượng TNXP góp phần mạnh mẽ vào sản xuất lương thực, làm giàu kho lương thực cho tỉnh, đồng thời xây dựng công trình công cộng, làm đường giao thông và thủy lợi.
Đất Sét – Nơi bàn tay học trò thành tay thợ
5 đại đội TNXP đã lên đường xây dựng Khu kinh tế mới Đất Sét – tiền thân của xã Diên Xuân, Diên Khánh – tên gọi gắn liền với giai đoạn khai hoang, phục hóa đầy gian khổ nhưng tự hào. Hơn 600 TNXP từ các phường của Nha Trang hành quân đến khu vực Đất Sét, cách thành phố khoảng 30km. Chỉ trong 6 tháng đầu, lực lượng TNXP đã chuẩn bị điều kiện đón hơn 1.000 hộ dân từ Nha Trang và Cam Ranh đến định cư. Khu kinh tế mới được chia thành 4 phân khu: Đất Sét 1, 2, 3 và 4 – trong đó Đất Sét 2 chủ yếu là người dân từ Cam Ranh, các khu còn lại là cư dân từ các phường Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phước Hải, Phước Hòa (TP. Nha Trang).
Sau một ngày lao động.
Những đôi bàn tay học trò thành phố vừa làm vừa học, dần trở thành TNXP lành nghề: cắt tranh, chặt cây rừng, trồng cả chục héc-ta mì, dựng gần trăm nhà tạm cho người dân, đào hàng chục giếng nước – có nơi phải xuống sâu 13–15 mét mới có nước dùng. Những đôi tay chưa quen lao động phồng rộp, đỏ ửng. Những đôi chân gót son tiểu thơ, học trò ngập trong bùn, gặp con đĩa, con vắt đeo bám máu đỏ loang loáng, mặt tái mét, trông thật thương. Đêm về sinh hoạt văn hóa văn nghệ, hát múa tập thể nơi rừng hoang lại quên ngay, hôm sau tiếp tục băng ruộng lội bùn.
Từ những người dân chỉ biết buôn bán nhỏ lẻ, không biết trồng lúa trồng mì, cái cày cái cuốc còn hoàn toàn xa lạ – vậy mà với khí thế xây dựng kinh tế mới, chỉ sau vài tháng, những người dân phố thị đã trở thành nông dân thực thụ, biết trồng mì, trỉa bắp để chăm lo cuộc sống gia đình. Nhìn những thành quả lao động trải dài trên vùng đất mới, nhiều người đã bắt đầu yêu mảnh đất này và quyết định ở lại gắn bó.
“Có sức người sỏi đá cũng thành cơm” – gần 1.000ha đất hoang dần khoác lên màu xanh mì, mía, chuối. Đất hoang thành ruộng lúa hai vụ, chăm sóc tốt, tự cấp tự túc. Ngày 27/3/1978, xã Diên Xuân chính thức được thành lập trên nền tảng khu kinh tế mới Đất Sét.
Nhật ký lao động nơi rừng hoang
Những đợt cao điểm ra quân thi đua, hậu cần các đơn vị lo cơm nước từ 2–3 giờ sáng. Mùa thu hoạch bắp, mì, cả đơn vị nhộn nhịp sôi nổi, vui như ngày hội – sức trẻ hừng hực, tiếng hát trên đường ra rẫy vang xa khắp một vùng. Để thi đua giành năng suất cao, có đại đội đưa quân đi từ 3 giờ sáng, phát rẫy xa 5–6km, cơm nước hậu cần tại chỗ, không để ảnh hưởng năng suất. Bắp, mì, khoai độn cơm, canh rau rừng, lá tàu bay chấm muối ớt xanh là món ăn phổ biến mỗi khi xe thực phẩm chưa kịp lên. Sinh hoạt nề nếp theo hiệu lệnh kẻng, nghiêm túc giờ nào việc ấy.
Những chàng trai, cô gái mười tám, đôi mươi thị thành ngày nào đã trở nên rắn rỏi, mạnh mẽ, dạn dày sương gió – dù từng trải qua những cơn sốt rét rừng ớn lạnh hành hạ đến da xanh mặt vàng. Vùng đất và môi trường lao động ấy đã rèn luyện thanh niên trưởng thành.
Hoàn thành nhiệm vụ 3 năm tại khu kinh tế mới Đất Sét, hơn 100 TNXP Nha Trang lại lên đường đến vùng đất xa hơn ở Sông Hinh, Sơn Hòa, Tây Sơn (tỉnh Phú Yên), tiếp tục khai hoang rồi làm nghĩa vụ quốc tế tại biên giới Tây Nam năm 1979. Xác định nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, lực lượng TNXP luôn ở những vị trí tiên phong, như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Không có việc gì khó / Chỉ sợ lòng không bền / Đào núi và lấp biển / Quyết chí ắt làm nên”.
5 năm đổi thay – Đất Sét thành vùng trù phú
5 năm sau ngày khai hoang, Đất Sét chuyển mình trở thành một trong những vùng đất trù phú của tỉnh: sản xuất nông nghiệp phát triển, có 47 lò làm mía đường, khu chợ sầm uất. Đến năm 1993, lưới điện 220kV về xã, đảm bảo đủ 4 công trình điện – đường – trường – trạm. Bộ mặt vùng quê mới đổi thay, cuộc sống của hơn 1.400 hộ dân với hơn 5.300 nhân khẩu đủ ăn đủ mặc, tích cóp dư giả đủ đầy.
Cây mía bén rễ trên vùng đất mới đã mang lại sự khởi sắc ngoạn mục, sản xuất nông nghiệp tiến lên sản xuất hàng hóa. Không có cây trồng nào phù hợp và cho hiệu quả kinh tế cao như cây mía – diện tích mía nhanh chóng mở rộng lên hàng chục rồi hàng trăm héc-ta. Đây cũng là tiền đề để Diên Xuân và các vùng kinh tế mới Đá Bàn, Củ Chi, Đồng Trăng, Diên Tân phát triển như ngày hôm nay. Người dân ở đây mãi ghi sâu ân tình vùng đất mới bao dung, độ lượng; ghi nhớ tình cảm tốt đẹp về lực lượng TNXP đã một thời sát cánh, cùng chia ngọt sẻ bùi trong buổi đầu gian khó – mãi không quên những tháng ngày “cơm sắn lá giang, chan vào kỷ niệm”.
Tiến lên công trường Thanh niên 26-3
Hoàn thành nhiệm vụ ở các vùng kinh tế mới Đất Sét, Bến Khế, Suối Thơm, Soi Mít, đầu năm 1978, Tỉnh đoàn Phú Khánh tiếp tục kêu gọi TNXP lên đường vào Phú Yên. Ngày 21/3/1978, hơn 1.000 TNXP xuất quân từ Nha Trang, tiến vào vùng đông Sông Hinh (Phú Yên), thành lập công trường khai hoang Thanh niên 26-3. Với diện tích lên đến 5.100ha, đây trở thành đại công trường lớn nhất của TNXP Phú Khánh ngày ấy – lực lượng huy động có lúc lên đến 2.000 người. Chỉ với công cụ thô sơ, lực lượng TNXP đã khai hoang hàng nghìn héc-ta đồi núi, cải tạo đất trồng cây công nghiệp ngắn ngày và lúa nước.
Làm nghĩa vụ quốc tế giúp nước bạn Campuchia
Khi chiến tranh biên giới Tây Nam nổ ra, Đảng và Nhà nước kêu gọi TNXP lên đường làm nghĩa vụ quốc tế. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Phú Khánh thành lập Tiểu đoàn TNXP Lê Đình Chinh với khoảng 410 người, tuyển từ công trường Thanh niên 26-3 và công trường Vườn Xoài – Sơn Thành (Tây Hòa, Phú Yên).
Tháng 12/1978, Tiểu đoàn Lê Đình Chinh làm lễ xuất quân tại Sân vận động 19-8 (Nha Trang). Đồng chí Nguyễn Phụng Minh – Phó Bí thư Tỉnh ủy Phú Khánh – trực tiếp huấn thị và giao nhiệm vụ cho Tiểu đoàn. Đơn vị đóng quân tại tỉnh Ratanakiri (Campuchia), được giao nhiệm vụ xây dựng kho hậu cần của Quân khu V; phối hợp với Trung đoàn Công binh 270 làm đường giao thông, đường dây thông tin liên lạc, vận chuyển đạn dược, lương khô lên tuyến trước và chuyển thương binh, liệt sĩ về tuyến sau. Những ngày tình nguyện ở Campuchia đói khổ, vất vả hơn nhiều so với công trường Thanh niên 26-3 – nhưng những TNXP ngày ấy đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Tháng 3/1979, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quốc tế cao cả, Tiểu đoàn Lê Đình Chinh về nước.
Tặng quà nữ cựu TNXP có hoàn cảnh khó khăn trong dịp kỷ niệm 49 năm ngày truyền thống TNXP Khánh Hoà.
Đất Sét – Diên Lâm hôm nay
Vùng đất Đất Sét năm nào, qua các lần sáp nhập hành chính từ xã Diên Xuân lên xã Xuân Đồng, nay thuộc xã Diên Lâm (Khánh Hòa). Đi trên những con đường nhựa phẳng lì, nhìn ra đồi keo, đồng mía trải dài, ít ai hình dung 50 năm trước nơi đây còn là vùng lau lách hoang vu đầy tàn dư chiến tranh. Cái chất “phố” không chỉ hiện diện ở những con đường bàn cờ chạy dọc ngang, ở những dịch vụ mua bán – mà nó hiện hữu trong tâm hồn người dân nơi đây. Bởi lẽ, phần lớn cư dân khu kinh tế mới Đất Sét đều là dân Nha Trang.
Ngoài cây mía và lúa nước, cây keo cũng là cây trồng chủ lực giúp người dân địa phương vươn lên khá giả. Xã Diên Lâm hiện có tổng diện tích canh tác 120ha, rừng 1.350ha; trên địa bàn có 8 doanh nghiệp giải quyết việc làm cho 210 lao động, 49 cơ sở tiểu thủ công nghiệp và gần 200 hộ kinh doanh dịch vụ. Xã đang nỗ lực hoàn thành các tiêu chí xây dựng nông thôn mới, trong đó tập trung vào: giao thông, thủy lợi, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, nhà ở dân cư, thu nhập, giáo dục và đào tạo. Diện tích lúa vụ đông xuân tăng lên trên 55ha; diện tích mía tăng gấp 3 lần so với trước.
Nửa thế kỷ – Ký ức không phai
Trở về sau những năm tháng cống hiến, lực lượng TNXP được biên chế vào các cơ quan nhà nước, công ty, xí nghiệp hoặc lao động tự do. Mỗi người một cuộc sống riêng, nhưng khi gặp lại, họ luôn động viên nhau giữ gìn truyền thống vẻ vang và phẩm chất TNXP. Hiện nay, Hội Cựu TNXP tỉnh Khánh Hòa có gần 3.500 hội viên, phần lớn là thế hệ TNXP sau năm 1975. Hội thống nhất lấy ngày 27/4/1976 làm Ngày truyền thống lực lượng TNXP tỉnh Khánh Hòa và Ngày TNXP lên đường đi xây dựng các vùng kinh tế mới.
50 năm đã qua, mỗi lần gặp gỡ là dịp để những người TNXP năm xưa – nay tóc đã bạc trắng, và đã có người chia tay đồng đội về miền xa thẳm – ôn lại một thời sôi nổi: nhớ những bước chân thần tốc chinh phục đỉnh Hòn Dữ cao chất ngất, đôi vai mạnh mẽ gùi hom mì về làm giống, những lần cắt tranh đào giếng làm thủy lợi, những đợt thi đua cao điểm mùa thu hoạch ra công trường không chờ tiếng kẻng thúc giục. Vẫn nhớ những ngày vui sôi nổi với các sự kiện thể dục thể thao âm vang núi rừng; nhớ cơn sốt rét rừng liệt giường hành hạ đến da xanh mặt vàng; nhớ những cặp đôi, những mối tình TNXP trong sáng đã chọn vùng đất mới xây tổ ấm, làm giàu.
Nữ TNXP Khánh Hòa trong dịp gặp mặt nữ TNXP toàn miền Nam từ Quảng Trị đến Cà Mau năm 1998 tại dinh Độc Lập.
Trong gian khó đã trui rèn nên lớp lớp thanh niên trưởng thành. Trong tiến trình mới của đất nước, TNXP Phú Khánh – Khánh Hòa vẫn nhớ về cội nguồn của mình, những tên đất tên làng đã đi vào lịch sử hào hùng. Màu áo xanh TNXP đã trưởng thành mạnh mẽ từ những vùng đất mới – và mãi là niềm tự hào của một thế hệ đã sống, chiến đấu và cống hiến trọn vẹn cho Tổ quốc.
Nha Trang, những ngày hướng tới kỷ niệm 50 năm truyền thống Lực lượng TNXP Khánh Hoà
Nguyễn Thị Ngọc Vân
Nguyên Phó Chủ tịch Hội Cựu TNXP TP Nha Trang (cũ)
