Trong khói lửa Trường Sơn, đồi Cha Quang (Minh Hóa, Quảng Bình) không chỉ là một tọa độ lửa ác liệt mà còn là chứng nhân cho nốt trầm bi tráng nhất của Đại đội Thanh niên xung phong 759. Quyết định mở đường thông tuyến ngay trên thi hài 8 đồng đội bị vùi lấp trong đêm 3/7/1966 đã tạc vào lịch sử dân tộc một khúc ca bất tử về tinh thần: Máu có thể đổ, nhưng huyết mạch giao thông không thể tắc.
Trọng điểm ác liệt trên tuyến lửa 12A
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trên đất Quảng Bình có nhiều con đường, nhiều địa danh còn in đậm trong ký ức của các chiến sĩ Trường Sơn. Đồi Cha Quang trên tuyến đường 12A là một trong những trọng điểm ác liệt ấy. Đồi Cha Quang là ngọn đồi cao sát với đường 12A, gần cầu Cha Quang, thuộc địa phận bản Y Leng, xã Dân Hóa, huyện Minh Hóa. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đồi Cha Quang là nơi in dấu biết bao chiến công của Đại đội TNXP 759. Nơi đây đã diễn ra sự kiện tám TNXP của C759 Quảng Bình chiến đấu dũng cảm, kiên cường và anh dũng hy sinh ngày 3/7/1966.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Quảng Bình giữ vai trò quan trọng, là hậu phương trực tiếp của chiến trường Trị Thiên – Huế nói riêng và miền Nam nói chung; là cầu nối với Trung và Hạ Lào. Quảng Bình là nơi tập trung hàng hóa và cũng là điểm xuất phát của những tuyến vận tải chiến lược chi viện cho chiến trường, là cửa ngõ của đường Hồ Chí Minh huyền thoại cả đường bộ lẫn trên biển.
Trên tuyến đường 12A phía tây Quảng Bình, đế quốc Mỹ càng trở nên điên cuồng hơn khi phát hiện ra tuyến đường vận tải cơ giới 12A vượt đỉnh Trường Sơn qua đèo Mụ Giạ. Đế quốc Mỹ đã tập trung đánh phá ác liệt suốt ngày đêm, dội xuống hàng vạn tấn bom đạn. Trên những cung đường đó đã xuất hiện nhiều tấm gương chiến đấu dũng cảm kiên cường, những chiến công oanh liệt của quân dân ta. Tuyến đường 12A băng qua địa hình hiểm trở, vòng vèo qua những triền núi cao, bên dưới là suối sâu, vực thẳm; độ dốc, đồi núi lớn, nhưng lại giữ vị trí quan trọng trong vận tải cơ giới đi nhờ sang nước bạn Lào để đưa hàng ra tiền tuyến.
Đại đội TNXP 759 bám trụ giữ đường
Tháng 8/1964, đế quốc Mỹ phát hiện con đường vận tải chiến lược này và cho máy bay dội bom rất khốc liệt, từ ngã ba Khe Ve lên đến Khe Tang, Bãi Dinh, La Trọng, Cha Lo – Cổng Trời, đèo Mụ Giạ. Mỗi trọng điểm là một trận địa kiên cường, ghi dấu chiến công oanh liệt của bộ đội, TNXP tham gia bảo vệ tuyến đường.
C759 – Đại đội TNXP được thành lập ngày 5/5/1965, gồm tám tiểu đội lấy từ huyện Tuyên Hóa bổ sung cho công trường 12A (phần lớn là chị em nữ). Lúc này, trên công trường 12A đã có 500 công nhân đảm nhận đoạn giao thông từ ngã ba Khe Ve lên đến Cổng Trời. C759 đảm nhiệm đoạn đường 10km từ Khe Cấy lên Bãi Dinh, mỗi cung một km có một tiểu đội nắm chốt giữ.
Ngay từ những ngày đầu, C759 đã phân công các tiểu đội chốt giữ từng cung đường cụ thể: có tổ chuyên làm rọ đanh, tổ chặt tre nứa làm kè giữ mép đường không bị sạt lở do bom hoặc mưa lũ; có tổ chuyên sửa và đắp đường. Cứ sau mỗi đợt bom dứt, các chiến sỹ C759 đã có mặt ngay trên mặt đường. Những chỗ bị bom lấp thành núi phải dùng mìn đánh tơi đất để san; những trọng điểm bị đánh phá ác liệt phải chia tổ làm việc bất kể ngày đêm. Nhiều tấm gương anh dũng đã xuất hiện, như anh Trần Đức Hè ôm bom nổ chậm lăn ra khỏi mặt đường, chị Nguyễn Thị Kim Huế và chị Trần Thị Thành dũng cảm, lao động sáng tạo.
Đêm 3/7/1966 — máu đổ trên đồi Cha Quang
Ngày 3/7/1966, địch cho nhiều tốp máy bay thi nhau dội bom xuống khu vực núi Y Leng, nơi có ngọn đồi Cha Quang tại km 21 đường 12A. Các tiểu đội A2, A4, A6, A7 của C759 cùng chiến sỹ C2 công binh đang chốt giữ, làm đường đã bất chấp hiểm nguy, bom nổ chậm, lao ra mặt đường làm việc. Mỹ dội hàng loạt bom xuống đồi Cha Quang, làm hàng ngàn khối đất đá đổ sập xuống mặt đường, vùi lấp cả đơn vị C759 đang bám trụ vào lúc 22 giờ đêm 3/7/1966.
Ngoài 11 chiến sỹ C2 công binh hy sinh và hơn 50 chiến sỹ C759 bị thương được đưa đi cấp cứu, còn lại tám thi thể đồng chí TNXP hy sinh vẫn nằm trong lòng khối đất đá đổ sập, chưa thể đưa ra được. Tình thế cấp bách, đường tắc khiến xe bị ùn lại; nếu chờ đưa thi thể đồng đội ra, máy bay Mỹ sẽ phát hiện đoàn xe và tập trung đánh phá, thiệt hại sẽ lớn gấp nhiều lần. Vì tiếng gọi của tiền tuyến, vì nhiệm vụ chung của dân tộc, máu C759 đã đổ nhưng đơn vị kiên quyết không để đường tắc. Nén đau thương thành hành động, C759 đã quyết định san đường, mở lối để đoàn xe sớm đưa hàng ra tiền tuyến.
Đêm 5/7/1966, lệnh thông xe được phát ra, toàn đơn vị nghẹn ngào, day dứt vì thi hài đồng đội vẫn chưa lấy lên được. Nhưng sự hy sinh lớn lao của C759 đã để đoàn xe tiếp tục nối nhau chia lửa với chiến trường miền Nam. Sau đó, đơn vị đã bắt tay tìm kiếm thi thể các đồng chí hy sinh; có đồng chí sau 45 ngày mới tìm thấy. Từ sự kiện lịch sử này, C759 lấy ngày mồng ba tháng bảy để đặt tên cho ngọn đồi nơi các anh chị ngã xuống — đồi Cha Quang từ đó có tên gọi mới là “Đồi Ba Bảy”.
Địa chỉ đỏ trên cung đường huyền thoại
Ngày 7/5/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1731/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia đồi Cha Quang. Năm 2010, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Quảng Bình đã đầu tư hơn 1,4 tỷ đồng xây dựng nhà bia tưởng niệm Di tích lịch sử đồi Cha Quang.
Nhà bia tưởng niệm ở đồi Cha Quang là “địa chỉ đỏ” trên con đường 12A huyền thoại, ghi dấu và tưởng nhớ sự hy sinh của các thế hệ cha anh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất nước nhà; đồng thời là địa chỉ tham quan du lịch và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Cựu TNXP Bùi Văn Hoằng
CTV trang TT&BTTS
