Mỗi độ thu về, hương cốm lúa mới lại gợi nhắc trong tôi ký ức tuổi thơ tại miền quê nghèo cằn cỗi, nơi có hình ảnh người mẹ tần tảo chắt chiu từng hạt nếp để nuôi các con khôn lớn.
Ảnh internet
Cứ mỗi độ thu sang, về thăm quê, tôi không khỏi bồi hồi nhớ mẹ, nhớ hương cốm quê nhà. Có những mùi hương thoảng qua cuộc đời không để lại chút hoài niệm, nhưng cũng có những hương vị một khi đã chạm vào ký ức thì chẳng thể nào quên. Với tôi, đó là hương cốm xưa của mẹ.
Tuổi thơ nhọc nhằn giữa vùng quê khắc nghiệt
Quê tôi vốn là vùng đất nghèo, nơi thiên nhiên dường như cũng khắt khe với con người. Quanh năm người dân phải chống chọi với thiên tai và chiến tranh. Mưa thì lụt trắng đồng; hạn về, đất lại khô cháy, nứt nẻ khiến mùa màng thường xuyên thất bát. Những năm chiến tranh, ruộng đồng bị bom đạn cày xới, cộng thêm kỹ thuật canh tác lạc hậu nên cây lúa thường xuyên bị sâu bệnh phá hoại, thu hoạch chẳng được bao nhiêu. Có mùa không đủ gạo ăn, mẹ tôi phải tần tảo lên rừng, xuống biển tìm củ khoai, củ sắn góp vào cho đủ bữa.
Tôi lớn lên giữa những mùa như thế. Tuổi thơ không chỉ có tiếng chim, tiếng bom đạn và những buổi chiều chăn trâu, mà còn có những ngày nước lũ dâng ngập sân nhà, mẹ tất tả kê lại từng chiếc chum, chiếc thúng. Khi mùa Hạ đến, đất nứt nẻ chân chim, lúa héo vàng, mẹ đứng lặng nhìn cánh đồng khô hạn, còn tôi phải tập kéo gàu giai một bên cùng mẹ.
Ngày ấy, quê tôi có những thửa đất khô cằn mà người dân vẫn phải làm lúa bằng hình thức “vãi lúa”. Cày bừa xong, người ta rải lúa giống xuống mặt ruộng rồi phó mặc cho trời. Có mưa thì lúa mọc, còn nếu trời khắc nghiệt, người nông dân chỉ biết đứng nhìn ruộng đồng khô héo. Cái nghèo cứ thế đeo bám những mái nhà làng quê tôi. Nhưng mẹ tôi không chịu đầu hàng hoàn cảnh.
Mẻ cốm nếp chắt chiu từ đất cằn
Trên một thửa đất khô, thay vì gieo lúa tẻ như mọi người, mẹ lại gieo lúa nếp. Lúa nếp khi ấy không chỉ để ăn; những hạt non còn có thể làm thành cốm, đem ra chợ bán đổi lấy tiền mua gạo, mua sách vở cho các con. Mẹ nâng niu từng bông lúa, chắt chiu từng hạt trên mảnh đất khô cằn ấy. Khi những cơn gió heo may bắt đầu se se chạm ngõ trong chiều thu, cánh đồng sau nhà chuyển sang màu vàng óng, mẹ gặt về và chọn những bông nếp non nhất để làm cốm.
Công đoạn làm cốm vô cùng tỉ mỉ. Đầu tiên là tuốt hạt khỏi bông, đem rang trên chảo nhỏ lửa – đây là khâu quyết định chất lượng cốm. Sau đó, mẹ đem giã nhẹ để tách vỏ mà không làm nát hạt. Qua bước sàng sảy lấy hạt gạo, mẹ lại rang thêm lần nữa trên bếp nhỏ lửa cho cốm khô, dậy mùi thơm, đạt độ dẻo và giữ được màu xanh đẹp mắt.
Tiếng cốm nổ lách tách hòa trong tiếng lửa reo. Khói bếp rơm rạ quẩn quanh mái nhà, quyện với mùi hương cốm lúa mới khiến cái mũi thính của tôi không chịu được, cứ đi ra đi vào bên bếp. Mẹ cẩn thận gói cốm thành phẩm vào lá chuối với định lượng có sẵn. Mẹ bảo nếu có lá sen gói thì cốm sẽ ngon hơn, nhưng ngày đó quê tôi làm gì có sen. Tôi phụ mẹ gói cốm và luôn được mẹ để dành cho một ít. Tôi đưa nắm cốm lên mũi hít hà, vốc vài hạt nhai chậm rãi để thưởng thức hương vị đất trời ban tặng, được nhào nặn qua bàn tay khéo léo của mẹ.
Những hạt cốm xanh nhỏ bé được mẹ đem đi chợ bán. Số tiền kiếm được chẳng nhiều nhưng với mẹ đều vô cùng quý giá. Tiền bán cốm biến thành gạo trong bữa cơm, thành quyển vở, cây bút và thành những ngày đến trường của chúng tôi.
Hương vị chẳng thể phai nhòa
Bây giờ quê tôi đã khác xưa nhiều lắm. Kinh tế phát triển, ruộng đồng đã có kênh mương thủy lợi đưa nước về tận nơi. Người làm lúa có phân bón, thuốc trừ sâu, trừ chuột và máy móc hỗ trợ. Cây lúa được chăm bón kỹ lưỡng nên năng suất cao hơn trước rất nhiều. Không còn cảnh vãi lúa xuống ruộng rồi ngửa mặt trông chờ mưa, cũng không còn những thửa ruộng nếp mẹ từng gieo năm nào.
Nghề làm cốm của mẹ đã theo mẹ đi xa, hương cốm cũng xa dần khỏi làng quê nghèo khó. Bây giờ muốn ăn cốm chẳng khó, ngoài chợ có đủ loại từ Bắc chuyển vào, từ Nam đưa ra. Muốn ăn cốm Làng Vòng, chỉ cần một cuốc điện thoại là có người giao tận nhà. Thế nhưng, cốm bây giờ dù thơm, dù đẹp, dù đóng gói cẩn thận, tôi vẫn thấy thiếu vắng một điều gì đó.
Cốm mẹ làm ngày xưa hạt không đều, màu xanh chẳng thật óng. Mẹ làm bằng đôi bàn tay thô ráp, bằng cái nong, cái nia và bếp lửa rơm rạ quê nhà. Vậy mà tôi ăn một lần là nhớ cả đời. Đó không chỉ là cốm, mà là những hạt nếp chắt chiu từ đất cằn cỗi, nắng khô hạn và cuộc đời lam lũ của mẹ. Trong ký ức của tôi, không có thứ hương nào thơm hơn hương cốm xưa.
Mẹ đã đi xa. Mảnh ruộng ngày xưa đã đổi thay, chỉ có người mẹ năm nào là không thể trở về nữa. Nhưng kỳ lạ thay, mỗi khi thu về, nghe thoảng mùi lúa nếp mới, ký ức trong tôi lại thức dậy. Mẹ đã đi qua những mùa Thu của đời mình, để lại cho tôi chút hương cốm và hương quê trong tâm hồn. Mỗi khi gió heo may về, tôi lại thấy mùi hương quen thuộc len vào ký ức – trong đó có mồ hôi của mẹ, có nắng hạn cháy đồng, có mùa nước lũ, và có cả sự chắt chiu của người mẹ luôn dành cho con những điều tốt đẹp nhất.
Nhớ về mẹ, có một điều tôi mãi không thể quên: Nhớ hương cốm xưa của mẹ.
Nguyễn Đại Duẫn
