Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cung đường Trường Sơn huyền thoại không chỉ là một tọa độ lửa. Đằng sau những phút giây đối mặt với sinh tử, dưới những tán rừng già hay vách hầm ẩm thấp, một mặt trận khác lặng lẽ thắp sáng: mặt trận xóa mù chữ. Những lớp học dã chiến của lực lượng Thanh niên xung phong (TNXP) chính là minh chứng cho khát vọng tri thức cháy bỏng, kiêu hãnh vươn lên giữa đạn bom của một thế hệ “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Khi hoàng hôn vừa tắt, tiếng máy bay trinh sát của địch tạm thời im ắng, cũng là lúc các trạm giao liên, lán trại của lực lượng TNXP chuyển mình. Không còn tiếng cuốc xẻng rầm rập phá đá mở đường, chẳng còn tiếng hò dô đẩy xe tải đạn, đại ngàn nhường chỗ cho thanh âm trầm bổng của tiếng đánh vần. Trải dài dọc theo tuyến đường 15 – mạch máu giao thông quan trọng nối liền hậu phương miền Bắc với tiền tuyến lớn, hay tại những trọng điểm rát bỏng trên các trục đường 10, 16, 20, 12 qua dải đất Quảng Bình, Quảng Trị đầy nắng gió, đâu đâu cũng thấy những lớp học dã chiến mọc lên.
Điều kiện học tập ngày ấy thiếu thốn đến mức người thời bình khó lòng hình dung hết. Không trường lớp nguyên vẹn, không bàn ghế, chẳng có phấn trắng bảng đen. Tất cả đều là những “sáng kiến” vắt ra từ gian khó của đại ngàn. Lớp học thường nép mình trong hang đá, dưới hầm chữ A, hay mượn tán cây rừng rậm rạp để che mắt máy bay địch. Những chiếc thùng đạn bằng gỗ hay bằng sắt trút hết ra chiến trường được lính ta cẩn thận đập phẳng, ghép lại làm bảng. Mảnh giấy cát-tông từ hòm xi măng, thùng lương khô được vuốt ve phẳng phiu, ghim thành từng cuốn sổ tay. Phấn đôi khi là viên đá cuội trắng nhặt bên suối, là thỏi đất sét cạy dưới lòng sâu, hay mẩu than củi sót lại sau bữa cơm chiều. Cả đại đội có khi chỉ chung nhau vài cuốn sách giáo khoa ố vàng, chuyền tay nhau đọc đến sờn mép, rách bươm, phải dán lại bằng nhựa cây rừng.
Gian khổ là vậy, nhưng ngọn lửa học tập chưa bao giờ hạ nhiệt. Giữa cái nóng hầm hập của đêm hè miền Trung hay cái lạnh cắt da mùa đông Trường Sơn, những chiếc đèn tự chế từ vỏ lon bia, chai thủy tinh phế liệu, thắp bằng mỡ lợn hoặc chút dầu hỏa chắt chiu vẫn kiên bỉ tỏa sáng. Ánh đèn leo lét, làn khói vờn đen kịt làm lem luốc những khuôn mặt mười tám, đôi mươi, nhưng lại thắp lên trong đôi mắt họ cả một bầu trời hy vọng.
Học viên phần lớn là những chàng trai, cô gái nông thôn đồng bằng Bắc Bộ hay miền núi cao hẻo lánh; nhiều người chưa từng một lần cắp sách đến trường. Đôi bàn tay vốn chỉ quen cầm cày, cầm cuốc, nay vác xẻng, ôm choòng phá đá, bỗng trở nên lóng ngóng, ngượng nghịu khi cầm mẩu than nắn nót từng nét chữ “o”, “a”. Những ngón tay chai sần run lên bần bật.
Ở đó, người biết nhiều dạy người biết ít, người đi trước rước người đi sau. Không bục giảng trang nghiêm, “thầy” và “trò” ngồi bệt trên đá hộc, lưng tựa vách hầm. Có những đêm bài giảng đang say sưa, tiếng loa báo động máy bay địch chợt rú lên. Đèn vụt tắt, cả lớp lao nhanh xuống hầm trú ẩn. Bom dứt, khói khét lẹt xộc vào mũi, họ lại lầm lụi chui lên, giũ sạch lớp bụi đất bám trên tóc, trên vai áo, rồi chụm đầu vào nhau tiếp tục bài học dang dở. Cứ thế, sự kiên nhẫn đã làm nên phép màu. Những bàn tay thô ráp dần thuần thục, những chữ cái đơn độc bắt đầu ghép thành từ, thành câu. Nhịp đập của tri thức đã hồi sinh ngay giữa chiến trường khốc liệt.
Không ai có thể quên giọt nước mắt vỡ òa hạnh phúc của những cô gái TNXP khi tự tay nắn nót dòng chữ đầu tiên gửi về quê mẹ: “Mẹ ơi, con ở trên này khỏe lắm, con đã biết viết chữ rồi mẹ ạ…” Những lá thư viết vội trên nền giấy cát-tông, nét mực nhòe đi vì nước mưa rừng hay vệt mồ hôi, nhưng lại chứa đựng niềm kiêu hãnh vô bờ. Với hậu phương, nhận được lá thư do chính tay con em mình viết từ tuyến lửa không đơn thuần là lời báo bình an, mà còn là minh chứng thiêng liêng cho sức sống kiên cường của những người con nơi tiền tuyến.
Học chữ giữa chiến trường không chỉ để xóa mù, mà đã trở thành một vũ khí tinh thần vô giá. Mỗi bài học lịch sử, mỗi câu thơ ca ngợi quê hương vang lên giữa rừng khuya như một liều thuốc xoa dịu cơn sốt rét rừng ngã nước, tiếp thêm sức mạnh để họ vượt qua những trận mưa bom B-52 rải thảm. Tri thức được ươm mầm từ khói bom, sau ngày hòa bình lập lại, đã đơm hoa kết trái. Rất nhiều chiến sĩ TNXP bước ra từ lớp học hang đá ấy đã trở thành kỹ sư, bác sĩ, nhà giáo, cán bộ quản lý, tiếp tục cống hiến cho công cuộc kiến thiết đất nước.
Khép lại những trang sử hào hùng, lớp học văn hóa thời chiến của lực lượng TNXP mãi là một mốc son chói lọi, một biểu tượng vĩ đại của ý chí tự cường và khát vọng vươn lên. Giữa lằn ranh sinh tử mỏng manh, tiếng đọc bài vẫn kiêu hãnh cất lên át tiếng bom rơi, khắc tạc một chân lý vĩnh cửu: Một dân tộc say mê học tập ngay dưới mưa bom bão đạn, là một dân tộc không một thế lực nào có thể khuất phục.
Bùi Văn Hoằng
Hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Trường Sơn
