Những mái đầu bạc gặp lại nhau sau hơn nửa thế kỷ, mang theo ký ức về Trường Sơn ác liệt, những chuyến gùi hàng xuyên rừng và sự hy sinh thầm lặng của một thế hệ cống hiến trọn tuổi xuân cho đất nước.
Giữa một đêm mưa tầm tã ở Trường Sơn, TNXP Tạ Quang Nòng và một người đồng đội cùng nằm co ro trên chiếc võng vốn chỉ đủ chỗ cho một người. Chiếc võng còn lại được dành để treo súng, đạn, lương thực và số hàng quân sự phải đưa vào chiến trường.
Không thể nhóm bếp vì củi ướt, cũng sợ ánh lửa và khói khiến máy bay địch phát hiện, năm người trong tổ chia nhau một mẩu lương khô để cầm cự qua đêm.
“Người nằm sát lại với nhau cũng được, nhưng súng đạn, lương thực phải giữ khô. Hàng mà hỏng thì cả chuyến đi coi như không hoàn thành nhiệm vụ”, ông Nòng nhớ lại.
Hơn nửa thế kỷ sau, người TNXP vận tải năm nào đã bước sang tuổi 82. Ông có mặt tại Chương trình khám bệnh, tư vấn sức khỏe và tặng quà tri ân cựu TNXP, thương binh do báo Dân trí phối hợp Hội Cựu TNXP Việt Nam, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương và các đơn vị đồng hành tổ chức tại xã Vĩnh Hoàng, tỉnh Quảng Trị.
Cuộc hội ngộ của những người “xẻ dọc Trường Sơn” ra hỏa tuyến
Từ đầu giờ chiều 19/7, tại Trường TH&THCS Trung Nam đã rộn ràng tiếng cười nói. Các cựu TNXP tề tựu mỗi lúc một đông. Người chống gậy, người được con cháu dìu đến, tất cả đều tranh thủ hỏi thăm những đồng đội lâu ngày mới gặp.
Chương trình hướng tới chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ đời sống các cựu TNXP và thương binh. Tham dự có bà Trương Thị Thanh Hoa, Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị; ông Hồ Tân Cảnh, Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Quảng Trị; đồng chí Lê Công Bình, Chủ tịch Hội Cựu TNXP tỉnh Quảng Trị; ông Nguyễn Hữu Trường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Hoàng.
Theo ông Nguyễn Hữu Trường, xã Vĩnh Hoàng là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, từng chịu nhiều hy sinh, mất mát trong các cuộc kháng chiến. Toàn xã có 173 Mẹ Việt Nam Anh hùng, hiện một Mẹ còn sống; 1.360 liệt sỹ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Riêng Hội Cựu TNXP xã Vĩnh Hoàng hiện có 764 hội viên, sinh hoạt tại 12 chi hội.
“Những con số về liệt sỹ, Mẹ Việt Nam Anh hùng, thương binh, bệnh binh, TNXP đã phần nào cho thấy sự hy sinh rất lớn của người dân Vĩnh Hoàng trong chiến tranh. Phần lớn cựu TNXP hiện tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, không thuận tiện để đến khám ở các bệnh viện tuyến trên. Việc báo Dân trí cùng các đơn vị tổ chức thăm khám cho 250 đối tượng chính sách và hỗ trợ nhiều phần quà tới hội viên cựu TNXP khó khăn là sự động viên rất thiết thực đối với người có công trên địa bàn”, ông Trường chia sẻ.
Trong khuôn khổ chương trình tri ân, nhà báo Nguyễn Xuân Toàn, Phó Tổng Biên tập báo Dân trí cùng lãnh đạo Hội Cựu TNXP Việt Nam đã đến dâng hương tại Nghĩa trang Liệt sỹ Quốc gia Đường 9 và Nghĩa trang Liệt sỹ Quốc gia Trường Sơn. Đoàn công tác cũng đến thăm hỏi tận nhà một số cựu TNXP tiêu biểu trên địa bàn.
Ký ức dốc 800
Tại hội trường, ông Tạ Quang Nòng (ảnh dưới) ngồi cạnh những người đồng đội năm xưa, trên tay là phiếu khám vừa được tình nguyện viên phát.
Năm 1967, ông Nòng lên đường làm nhiệm vụ vận chuyển hàng hóa quân sự từ Vĩnh Linh đến khu vực biên giới Lào. Mỗi chuyến đi “xẻ dọc Trường Sơn” ra hỏa tuyến kéo dài khoảng ba ngày, lượt trở về mất thêm hai ngày. Toàn bộ hành trình đều đi bằng đường bộ, qua rừng sâu, dốc cao và các tuyến giao liên thường xuyên bị máy bay địch trinh sát, đánh phá.
Trên vai người chiến sĩ trẻ khi ấy là khoảng 25kg hàng hóa, một khẩu súng, 50 viên đạn, hai quả lựu đạn cùng tư trang cá nhân. Lương thực cho cả hành trình chỉ có khoảng 4kg gạo.
“Ngày đó không có phương tiện vận chuyển. Tất cả đều gùi trên vai, đi bộ từng bước. Đường dốc, mưa nhiều, có đoạn bùn ngập đến mắt cá chân. Mệt cũng quyết tâm đi vì hàng phải đến đúng nơi, đúng thời gian”, ông Nòng kể.
Trong những chuyến hành quân ấy, đoàn vận tải còn phải đối mặt với mưa rừng, lũ quét, sên, vắt và sốt rét. Có những đêm mưa quá lớn, cả tổ không thể nhóm lửa nấu cơm, phải nhịn đói hoặc chia nhau chút lương khô. Để bảo vệ hàng hóa, những chiếc võng vốn dành cho người nghỉ ngơi nhiều khi được ưu tiên để cất quân trang, lương thực và vũ khí.
Nguy hiểm nhất trên tuyến vận chuyển là loại bom nhỏ được ngụy trang lẫn trong lá rừng, thường được gọi là “bom lá” — chỉ bằng khoảng hai ngón tay, có màu gần giống lá cây. Người đi trước phải dùng que gạt từng lớp lá sang hai bên để dò đường cho người phía sau; nếu giẫm trực tiếp lên bom, người lính sẽ bị thương nặng.
Ký ức khiến ông Nòng day dứt nhất là trận oanh tạc tại khu vực dốc 800. Hôm đó, đơn vị ông di chuyển thành từng tốp, mỗi người cách nhau khoảng 10-15m để hạn chế thương vong nếu bị máy bay phát hiện. Tuy nhiên, máy bay OV-10 và phản lực địch vẫn phát hiện đội hình, liên tục bổ nhào đánh phá.
“Bom nổ dồn dập, đất đá và cây rừng đổ xuống khắp nơi. Đơn vị tôi có năm đồng chí hy sinh tại chỗ, một đồng chí bị đứt lìa cánh tay. Khi bom vừa ngớt, những người còn lại phải tìm người bị thương, đưa các đồng chí hy sinh ra khỏi khu vực rồi tiếp tục bảo vệ số hàng còn lại”, ông Nòng kể.
Ông Nòng may mắn không bị thương trong suốt những năm làm nhiệm vụ. Nhưng hình ảnh đồng đội ngã xuống giữa dốc 800 vẫn theo người cựu TNXP đến tận tuổi già.
“Bom đạn sợ chi, nó tránh mình chứ mình sao tránh được nó”
Ở một hàng ghế khác, bà Trần Thị Minh (ảnh dưới), 87 tuổi, cũng đang chờ đến lượt khám. Cô gái tuổi đôi mươi từng khiến các anh bộ đội kinh ngạc vì không sợ đạn bom năm nào vẫn giữ cách nói mộc mạc khi nhắc về quá khứ hào hùng.
Bà Minh lên đường vào năm 1964, đảm nhận nhiệm vụ gùi lương thực từ Quảng Trị sang chiến trường Lào. Mỗi chuyến đi, bà mang trên lưng bao gạo nặng khoảng 15kg, đi bộ xuyên qua các con dốc, cánh rừng và những khu vực dày đặc bom nổ chậm.
“Đeo sau lưng là bao gạo 15kg, đi bộ hết chứ lấy đâu ra xe chở. Có đoạn dốc cao phải bám vào cây mới đi lên được. Mệt thì nghỉ một lúc rồi lại đi, vì bộ đội phía trước đang chờ gạo”, bà Minh kể.
Máy bay địch thường xuyên quần thảo trên các tuyến vận chuyển. Bom đánh xuống cả ngày lẫn đêm, nhiều lần nổ ngay gần nơi bà và đồng đội trú ẩn. Có lần, bom phát nổ ngay trước cửa hầm, đất đá văng vào trong. Đợi tiếng nổ ngớt, bà lại cùng đồng đội kiểm tra số gạo rồi tiếp tục lên đường.
Sự gan dạ của bà khiến nhiều chiến sĩ trong đơn vị gọi bà là người “gan dạ nhất”. “Chết thì chết, sống thì sống, chứ sợ chi đạn bom. Chỉ biết đồng đội đã mất thì người còn sống càng phải cố gắng, phải làm tiếp phần việc của mình”, bà Minh nhớ lại.
Bà kể, thời đó bom nổ suốt ngày, chỉ khi tiếng bom ngớt thì mới biết mình còn sống. Mỗi lần như vậy, bà tâm niệm đó là bom nó tránh mình, chứ mình sao tránh được nó.
Bà Minh trò chuyện với người đồng đội năm xưa.
Ở tuổi 87, sức khỏe đã giảm sút, bà cho biết sự quan tâm của chính quyền cùng những chương trình chăm lo người có công là nguồn động viên lớn để bà tiếp tục sống vui, sống khỏe.
Lòng biết ơn gửi trao từ thế hệ được sống trong hòa bình
Trong căn phòng rộng, tiếng gọi số thứ tự xen lẫn những câu chuyện râm ran của những người đồng đội năm xưa. Sau chiến tranh, mỗi người có một cuộc sống khác nhau. Người trở về tiếp tục bám ruộng đồng, người đi làm kinh tế mới, người mang theo thương tật suốt đời. Nhưng mỗi lần gặp lại, câu chuyện của họ lại trở về những năm tháng tuổi đôi mươi.
Ở khu vực đo huyết áp, bà Dương Thị Dụy (ảnh trên), 86 tuổi, khẽ kéo cao tay áo để điều dưỡng quấn vòng bít. Thỉnh thoảng, bà lại đưa mắt nhìn sang những người quen vừa nhận ra nhau giữa hội trường. Trong lúc chờ đến lượt khám, nhiều người tranh thủ hỏi thăm hoàn cảnh gia đình, nhắc tên những đồng đội đã khuất hay kể chuyện con cháu đang lập nghiệp nơi xa.
Các bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương khám bệnh cho cựu TNXP.
Theo BSCKI Lê Văn Thiệu, đại diện đoàn y bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, chương trình đã thăm khám cho gần 250 trường hợp cựu TNXP và thương binh. “Chúng tôi rất xúc động khi chứng kiến các bác dù mang theo nhiều di chứng chiến tranh nhưng vẫn rất lạc quan, yêu đời. Qua thăm khám xác định nhiều trường hợp mắc cao huyết áp và bệnh xương khớp. Các bác sĩ đã tư vấn điều trị và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, tập luyện phù hợp”, bác sĩ Thiệu cho biết.
Các cựu TNXP tại bàn đo huyết áp.
Tại chương trình, thay mặt bạn đọc, báo Dân trí đã trao tặng 30 suất quà, mỗi suất trị giá một triệu đồng tiền mặt tới cựu TNXP, thương binh có hoàn cảnh khó khăn. Đồng hành cùng báo Dân trí, Pharmacity đã trao tặng 250 phần quà là các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, mỗi phần quà trị giá 400.000 đồng tới tất cả những cựu TNXP tham gia chương trình.
Thay mặt bạn đọc, báo Dân trí đã trao tặng 30 suất quà tới cựu TNXP, thương binh.
Theo đồng chí Lê Công Bình, Chủ tịch Hội Cựu TNXP tỉnh Quảng Trị, toàn tỉnh hiện có gần 34.000 hội viên đang sinh hoạt. “Đa số hội viên đều xuất thân từ nông thôn. Họ dành cả tuổi trẻ cho chiến trường, đến khi trở về lại tiếp tục gắn bó với đồng ruộng. Nay nhiều người đã ngoài 70, 80 tuổi, sức khỏe giảm sút, bệnh tật nhiều, trong khi cuộc sống của không ít hội viên vẫn còn khó khăn”.
Chủ tịch Hội Cựu TNXP tỉnh Quảng Trị Lê Công Bình thăm hỏi hội viên.
Theo đồng chí, khoảng một phần ba số hội viên hiện có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Toàn tỉnh còn gần 800 cựu TNXP sống đơn thân hoặc không nơi nương tựa. Nhiều người tuổi đã cao nhưng vẫn tự chăm sóc bản thân vì không còn người thân bên cạnh.
Đồng chí Lê Công Bình cho rằng, những hoạt động như khám bệnh, trao quà hay hỗ trợ xây dựng nhà ở không chỉ giúp hội viên giảm bớt khó khăn trong cuộc sống mà còn là nguồn động viên tinh thần rất lớn. “Điều làm các bác xúc động nhất không phải giá trị của món quà, mà là sự quan tâm của các cơ quan, đơn vị và thế hệ sau đối với lực lượng TNXP. Đó là nguồn động viên để những người đã dành cả tuổi trẻ cho đất nước cảm thấy mình vẫn luôn được ghi nhớ”, đồng chí chia sẻ.
Các cựu TNXP đã được khám bệnh và nhận thuốc.
Nhận túi thuốc trên tay, nhiều cựu TNXP chưa vội ra về. Họ đứng thành từng nhóm nhỏ dưới hàng cây trong sân trường học, tiếp tục câu chuyện còn dang dở.
Sau nhiều thập kỷ kể từ ngày rời chiến trường, cuộc gặp của họ không còn là những cuộc hành quân xuyên rừng hay những đêm thức trắng tránh bom. Giờ đây, niềm vui chỉ giản dị là được ngồi cạnh nhau, hỏi một câu “Dạo này khỏe không?”, rồi mỉm cười khi biết người đồng đội năm xưa vẫn mạnh khỏe, đang sống những ngày tháng an yên bên gia đình, vui hưởng hòa bình.
Nguồn: Báo Dân trí (tác giả: Minh Nhật, Mạnh Quân)
