Mùa đông năm ấy ập đến sớm, mang theo cái rét buốt như cắt da xẻ thịt. Khói bếp từ hai bờ làng Đoài và làng Đông lẩn khuất, quyện vào nhau rồi chìm nghỉm giữa mảng đồng chiêm trũng xám xịt. Sự khắc nghiệt của đất trời dường như vẫn chưa thấm tháp gì so với bầu không khí ngột ngạt đang trĩu nặng lên danh xưng mới: Thôn Đông Đoài. Lệnh sáp nhập hai thôn đã ban xuống hơn nửa năm, nhưng lòng dân thì vẫn như dòng sông mùa lũ, ngổn ngang những mạch ngầm bất an và ấm ức.
Bên bục đá ngoài sân đình, ông Cường – nguyên Trưởng thôn Đoài cũ, nay ngậm ngùi lùi xuống làm Phó thôn mới – khẽ thở dài. Chiếc điếu cày trên tay ông rít lên một hồi sòng sọc, nhả ra làn khói đục ngầu, u uất như chính thời cuộc. Đáng lẽ ở cái tuổi ngoài năm mươi, ông đã được thảnh thơi nhấp chén trà mạn. Nhưng đợt sáp nhập vừa rồi, xã cơ cấu ông làm phó cốt để “dìu dắt” vị trưởng thôn mới. Người đang ngồi chễm chệ trên chiếc ghế Trưởng thôn Đông Đoài là Thành – một thanh niên ngoài ba mươi, vốn là cán bộ đoàn bên làng Đông và là cháu họ của một cán bộ xã.
“Bất cập! Bất cập quá ông Cường ạ!”
Bà Hiền, người xóm Trong, vừa đi chợ về đã quịch đôi quang gánh xuống sân đình, thở dốc. Gương mặt bà đỏ gay, phần vì gió bấc, phần vì cục tức nghẹn ngang cổ.
Ông Cường gõ tàn thuốc, ôn tồn: “Có chuyện gì thế bà? Bà cứ bình tĩnh ngồi xuống, nhấp ngụm nước vối cho ấm bụng đã.”
“Nước non gì nổi nữa hả ông!” Bà Hiền xua tay vồn vã. “Tôi lóc cóc lội bộ rạc cả cẳng hai cây số sang tận nhà văn hóa bên làng Đông cũ để xin cái giấy xác nhận hộ nghèo cho thằng cháu kịp nộp hồ sơ đi học. Gặp anh Thành, anh ấy cắm mặt vào máy tính rồi bảo không biết nhà tôi có nghèo thật không vì trước đây không quản lý địa bàn này. Anh ấy bắt tôi lộn về tìm ông xin chữ ký xác nhận, rồi lại mang ngược sang cho anh ấy ký giáp lai, xong mới được đem lên xã. Ông xem, trước đây chân bước ra ngõ là gặp ông, loáng cái xong việc. Giờ cán bộ hành dân như hành hình thế này thì sống sao!”
Ông Cường lặng thinh, ruột gan cồn cào. Câu chuyện của bà Hiền cất lên chỉ là một giọt nước tràn ly. Từ ngày sáp nhập, quy mô thôn phình to gấp đôi với hơn bốn trăm hộ dân, địa bàn kéo dài mấy cây số. Ngặt nỗi, bộ máy cán bộ lại tinh giản. Đúng lúc đó, ông An – Bí thư chi bộ thôn mới – lững thững bước vào sân đình cùng chiếc cặp da sờn góc. Khuôn mặt vị bí thư già hằn sâu những nếp nhăn thời gian và cả những trăn trở thế sự. Vốn là Bí thư làng Đoài cũ, nhờ uy tín sâu rộng, ông được tín nhiệm bầu làm Bí thư chi bộ chung.
“Thành chưa ký cho bà à?” Ông An cất giọng trầm buồn. “Để tối nay họp chi ủy, tôi sẽ chấn chỉnh. Thằng Thành còn trẻ, quen làm giấy tờ chứ chưa bám rễ sâu sát được hết các hộ dân bên Đoài mình.”
“Không chỉ chuyện giấy tờ đâu thưa Bí thư!”
Ông Tiến, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn, phanh kít chiếc xe đạp Thống Nhất cái “kétt” giữa sân đình. Vốn là người làng Đông thẳng tính, ông Tiến gạt chân chống, mặt đầy vẻ ngao ngán: “Tôi vừa đi rạc cẳng vận động quỹ đền ơn đáp nghĩa. Dân bên Đoài xua tay, bảo cán bộ thôn toàn người làng Đông ưu ái nhau, họ không đóng. Dân bên Đông thì lại tị nạnh, vặn vẹo sao hạ tầng bên Đoài nát thế mà tiền quỹ lại cào bằng để đem sang bên đó sửa đường. Lòng dân ly tán, nội bộ lục đục lắm rồi các ông ạ!”
Bốn con người, bốn bóng dáng đổ dài trong bóng chiều nhập nhoạng. Cuộc sáp nhập trên giấy tờ hành chính diễn ra chớp nhoáng chỉ bằng một quyết định và một con dấu mới đỏ chót. Nhưng để sáp nhập lòng dân, dung hòa những nếp nghĩ, thói quen và cả những quyền lợi sát sườn thì lại là một bài toán hóc búa, vượt quá tầm kiểm soát của những phép cộng cơ học.
Cái gai nhức nhối nhất nằm ở khâu nhân sự. Chủ trương quy định mỗi thôn chỉ còn một Trưởng, một Phó và một Công an viên. Để “đẹp lòng” đôi bên, xã đẩy Thành – có bằng đại học tại chức – lên làm Trưởng thôn; và kéo ông Cường – người rành rẽ từng bờ xôi ruộng mật – xuống làm Phó. Khổ nỗi, anh Trưởng thôn trẻ tuy thạo vi tính nhưng lại yếu thực tiễn, suốt ngày giam mình trong phòng máy lạnh với những quy trình “số hóa” cứng nhắc. Còn ông Phó thôn giàu uy tín thì lại trở thành “cái bóng”, bị đẩy đi giải quyết những vụ xích mích rào dậu, vợ chồng cãi vã – những thứ lặt vặt mà anh Trưởng thôn không dám, hoặc không biết cách sờ vào.
Tối hôm đó, cuộc họp liên tịch diễn ra tại nhà văn hóa mới. Bầu không khí đặc quánh. Trưởng thôn Thành ngồi ở bàn chủ tọa, gõ lạch cạch trên chiếc laptop rồi dõng dạc:
“Thưa các đồng chí, theo tinh thần chỉ đạo gắt gao của Ủy ban xã, chúng ta phải dứt điểm việc thu quỹ trước ngày mùng mười. Hiện tại, tiến độ bên khu vực làng Đoài cũ đang trì trệ nghẽn mạch. Đề nghị đồng chí Cường đốc thúc bà con làm ngay. Chúng ta làm việc phải bám sát chỉ tiêu, không thể viện cớ nọ kia mà làm chậm tiến độ chung được.”
Ông Cường nhìn xoáy vào cậu trưởng thôn đáng tuổi con mình, nén tiếng thở dài sườn sượt: “Báo cáo anh Thành, không phải bà con chây ì. Khổ nỗi đợt này trạm bơm đặt bên làng Đông, HTX lại ưu tiên mở nước vào đồng làng Đông trước. Đồng làng Đoài khô nứt nẻ, lúa vụ mười vừa rồi lép kẹp, năng suất sụt quá nửa. Dân xót ruột, túi rỗng, đi lại làm cái giấy chứng nhận hộ nghèo cũng nhiêu khê nên họ bức xúc. Ta phải xuống đối thoại, gỡ rối cho dân hiểu, hoặc mạnh dạn làm tờ trình xin xã giãn thời gian đóng quỹ.”
“Không được!” Thành gạt phắt, sắc mặt đanh lại. “Chỉ tiêu trên giao xuống là lệnh. Thôn ta không hoàn thành thì cuối năm tôi và các đồng chí đều bị cắt thi đua. Việc nước nôi là quy trình điều tiết của hợp tác xã, không thể đánh bùn sang ao, lấy đó làm lý do thoái thác nộp quỹ!”
Căn phòng bỗng chìm vào tĩnh lặng trước khi bùng nổ. Ông Tiến đập mạnh tay xuống bàn, cốc nước chè sóng sánh: “Anh Thành ăn nói hàm hồ! Làm cán bộ cơ sở là làm dâu trăm họ, phải nhìn sắc mặt dân, đo cái bụng dân mà hành xử. Dân mất mùa, cơm không đủ no thì moi đâu ra tiền đóng quỹ? Anh ôm khư khư cái máy tính, anh có biết bà con xóm Trong, xóm Ngoài đang khốn đốn thế nào không? Từ ngày sáp nhập, cái loa phát thanh dời rịt sang bên này, dân bên Đoài có nghe được chữ nào đâu? Lịch họp, chính sách bưng bít mịt mù. Họ đang uất ức bảo bị chính quyền coi như ‘con ghẻ’ đấy, anh có thấu không?”
Thành đỏ mặt tía tai, há miệng định phản bác thì ông An giơ tay ra hiệu dừng lại. Vị bí thư già ho khan, ánh mắt sắc như dao lướt quanh một vòng rồi ghim chặt vào người cán bộ trẻ.
“Anh Thành ạ,” giọng ông An trầm xuống nhưng từng chữ thả ra nặng tựa đá tảng. “Tôi thấu hiểu cái áp lực thi đua của anh. Nhưng anh phải khắc cốt ghi tâm: sáp nhập thôn là để tinh gọn bộ máy, phục vụ nhân dân sát sao hơn, chứ không phải sáp nhập để đẻ ra một bộ máy quan liêu, hành dân và đẩy cán bộ xa rời quần chúng. Anh mang tiếng là Trưởng thôn, nhưng từ ngày nhậm chức, gót giày anh đã lội xuống bãi bùn làng Đoài mùa cấy chưa? Anh đã xắn quần bước vào nhà một hộ nghèo nào bên đó chưa? Dân mình tinh lắm anh ạ. Cán bộ có thương dân hay không, người ta đo bằng những bước chân lội bùn, chứ người ta không đong đếm bằng những tấm bằng treo trên tường hay những văn bản vô hồn.”
Thành sững người, hai bàn tay đan chặt vào nhau rịn mồ hôi, sắc mặt tái dại. Lời vị Bí thư như mũi kim đâm trúng huyệt đạo. Anh cay đắng nhận ra, chiếc ghế này anh ngồi được là nhờ cơ cấu, còn cái gốc rễ dân vận trong anh hoàn toàn trống rỗng.
Thấy nét bối rối xen lẫn hối hận trên khuôn mặt người trẻ, ông An hạ giọng, quay sang ông Cường và ông Tiến: “Còn hai đồng chí, chúng ta là thế hệ đi trước, dày dặn sương gió. Thay vì hằn học trách móc, ta phải xúm vào gánh vác, bù đắp cái thiếu sót cho anh Thành. Việc cái loa tịt ngòi, mai ông Tiến gọi ngay tốp thợ, xuất quỹ kéo thêm đường dây chạy thẳng sang tâm làng Đoài. Chuyện nước nôi, sáng mai tôi và Thành sẽ đích thân lên HTX làm việc với Chủ nhiệm, yêu cầu đảo lại lịch bơm. Còn với những hộ kiệt quệ như bà Hiền, cán bộ thôn phải cắp cặp lội bộ đến tận ngõ hướng dẫn người ta làm giấy tờ. Cấm tuyệt đối cái thói hành dân chạy tới chạy lui nữa!”
Đêm khuya khoắt, sương giăng mờ mịt, nhưng khi bước ra khỏi phòng họp, lòng người như được trút bỏ một tảng đá tảng. Họ thấm thía một lẽ giản đơn: chính cán bộ còn tị hiềm “làng anh, làng tôi” thì làm sao mong mỏi dân chúng thuận hòa.
Chỉ vài ngày sau, diện mạo Thôn Đông Đoài thay da đổi thịt. Người ta không còn thấy anh Trưởng thôn lỳ lợm ôm máy tính trên ủy ban. Dưới sự dìu dắt của ông Cường, Thành xắn quần móng lợn, bấm chân trần rảo bước trên những nẻo đường đất đỏ quạch của làng Đoài. Anh đích thân gõ cửa nhà bà Hiền, rụt rè trao tận tay tờ quyết định hộ nghèo đã đóng dấu đỏ chói. Ông Cường kề vai, chỉ cho anh cách kéo ghế đẩu ngồi giữa sân, cách mời điếu thuốc, cách lắng nghe tiếng thở dài của những lão nông tri điền. Chiếc loa phát thanh oai vệ cũng đã được kéo băng qua cánh đồng mông mênh, sừng sững chĩa loa về phía hai đầu làng cũ.
Một chiều cuối năm, gió bấc vẫn thổi hun hút quất vào da thịt, nhưng trên bầu trời xám xịt đã le lói những vệt nắng vàng ươm của mùa xuân sắp chạm ngõ. Bất chợt, tiếng loa phát thanh rè rè vang lên, dõng dạc dội vào từng ngõ xóm:
“Alô, alô… Đây là đài truyền thanh thôn Đông Đoài. Sau khi làm việc với Ban quản lý HTX, bắt đầu từ ba giờ sáng mai, nguồn nước sẽ được dồn toàn lực bơm về đồng làng Đoài cũ để bà con kịp cày ải vụ chiêm xuân. Đồng thời, lịch tiếp xúc cử tri sắp tới sẽ được tổ chức luân phiên tại hai nhà văn hóa để bà con không phải lội bộ xa xôi…”
Bên hiên nhà, bà Hiền đang rũ mớ rau nheo mắt lắng nghe, khóe miệng bất giác vẽ lên một nụ cười rạng rỡ. Ngoài ngõ, ông Cường dắt chiếc xe đạp lóc cóc đi ngang qua, vẫy tay hồ hởi: “Bà Hiền ơi! Nước tràn bờ rồi nhé! Tối nay bảo vợ chồng thằng cả vác cuốc ra khơi nắp cống nhận nước ngay kẻo lỡ!”
“Vâng, tôi nghe loa rồi! Cảm tạ các ông cán bộ nhiều lắm!” Giọng bà Hiền trong trẻo, vang vút lên giữa chiều đông.
Những vết xước của cơ chế, những bất cập hành chính có thể cần thêm thời gian để cấp trên mổ xẻ và vá víu bằng những nghị định mới. Nhưng ở mảnh đất Đông Đoài này, bằng sự từng trải, bao dung của những cây cao bóng cả như ông An, ông Cường, và bằng sự rũ bùn đứng dậy, biết cúi đầu cầu thị của một người trẻ như Thành, ranh giới vô hình giữa hai ngôi làng đã bị xóa nhòa. Lòng dân – thứ tài sản vô giá và mong manh nhất – cuối cùng cũng được ấp ủ, sưởi ấm trở lại sau những ngày giông bão tuyết sương.
Bùi Văn Hoằng
